Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin Dört Temel İlkesi: Her Gün Karşımıza Çıkan Kurallar

Resmî Gazete’nin 27 Ocak 1995 tarihli sayısında yayımlanan metne göre, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’de çocuk, 18 yaşını doldurmamış her insandır. Ama asıl mesele bu tanım değil. Sözleşme’yi ayakta tutan, onu bir kağıt parçası olmaktan çıkaran dört ilke var: ayrımcılık yasağı (madde 2), çocuğun yüksek yararı (madde 3), yaşama ve gelişme hakkı (madde 6) ve çocuğun görüşlerinin dinlenmesi (madde 12). Bu dört ilke, Türkiye’de aile mahkemesinden okul sırasına, belediye parkından bakanlık raporuna kadar her yerde karşımıza çıkar. Aslında sözleşmenin günlük dil bilgisi gibidirler; nerede çocuk varsa, orada bu kuralların izini sürmek mümkün.

Dört ilkenin günlük anlamı

Sözleşme’nin 2. maddesi, taraf devletlerin her çocuğa, hiçbir ayrım gözetmeksizin hakları sağlamasını şart koşar. Metinde sayılan ayrımcılık temelleri arasında ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal görüş, ulusal veya toplumsal köken, mülkiyet, engellilik gibi unsurlar var. Günlük hayatta bu ilke şu anlama gelir: Bir ilkokul, tekerlekli sandalye kullanan bir çocuğu okula kaydetmekten kaçınamaz. Bunu yaparsa, sadece vicdanen değil, Türkiye’nin taraf olduğu bir uluslararası sözleşmeye aykırı davranmış olur.

Madde 3 ise, çocukları ilgilendiren her türlü eylemde, çocuğun yüksek yararının öncelikli bir unsur olarak göz önünde bulundurulmasını söyler. Bu ifade soyut durabilir, fakat uygulamada çok nettir: Bir boşanma dvasında velayet karan verilirken hâkim, ebeveynlerin talebinden önce o çocuğun duygusal, eğitimsel ve sosyal ihtyaçlarını tartmak zorundadır. “Yüksek yarar” derken kastedilen budur; çocuğun kısa vadeli mutluluğu değil, bütüncül menfaati.

1. made ise her çocuğun doğuştan gelen yaşam hakkına sahip olduğunu ve taraf devletlerin, çocuğun hayatta kalması ve gelişmesi için azami ölçüde çaba göstermesini düzenler. Bu, yalnızca çocuk ölümlerini önlemekle ilgili değildir. Bir belediyenin, oyun parkının zeminini güvenli malzemeyle kaplaması veya okul öncesi çocuklar için düzenli sağlık taramaları yapması da bu kapsamda düşünülür. Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişimi bu ilkenin parçasıdır.

Son olarak 12. madde, görüş oluşturabilecek durumdaki bir çocuğun, kendisini ilgilendiren her konuda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını ve bu görüşlere gereken ağırlığın verilmesini tanır. Günlük hayattaki karşılığı basittir: Bir aile mahkemesi, 12 yaşındaki çocuğa “sen kimle kalmak istiyorsun” diye sormalı ve bu cevabı dosyaya not düşmelidir. Çocuğun söylediği tek başına kararı belirlemez, ama görmezden gelinemez.

Tükiye’de dayanak: sözleşme, anayasa, çocuk koruma kanunu

Bu dört ilke, sadece uluslararası bir metnin içinde asılı durmuş değildir. Türk hukukunda da karşılıkları vardır. Anayasa Mahkemesi’nin resmî sitesinde yayımlanan metne göre, Anayasa’nın ilgili hükmü her çocuğun koruma ve bakımdan yararlanma; ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma hakkına sahip olduğunu söyler. Ancak hemen ardından bir şerh düşer: Bu ilişki, çocuğun yüksek yararına aykırı olmadıkça. Görüldüğü gibi, “yüksek yarar” süzgeci Anayasa’nın diline de girmiştir.

Aynı metin, devletin çocuklara yönelik her türlü istismar ve şiddete karşı koruyucu tedbirler alacağını da hükme bağlar. Bu, Sözleşme’nin 6. maddesindeki yaşam ve gelişme ilkesinin anayasal yansımasıdır.

Daha somut bir çerçeve ise Çocuk Koruma Kanunu’ndan gelir. Mevzuat.gov.tr’de yer alan metin, kanunun amacının çocuğun yaşama, gelişme, korunma ve katılım haklarını güvence altına almak olduğunu açıkça yazar. Burada sayılan dört başlık, neredeyse birebir Sözleşme’nin dört temel ilkesine denk düşer. Yani kanun koyucu, uluslararası metindeki o dört ilkeyi ulusal mevzuatın omurgası yapmıştır.

Devletin raporlama yükümlülüğü

Sözleşme’nin 44. maddesi, taraf devletlere, tanınan hakları hayata geçirmek için aldıkları tedbirler hakkında rapor sunma zorunluluğu getirir. Türkiye için bu süreç yeni değil. Türkiye’nin ilk raporu 23 Mayıs 2001’de Cenevre’de, BM Çocuk Hakları Komitesi’ne sunuldu.

Son rapor sunumu ise Komite’nin 93. oturumunda, 17–18 Mayıs 2023’te yne Cenevre’de gerçekleşti. Bu raporlar, devletin kendi karnesini nasıl doldurduğunu gösteren belgelerdir. İçerikleri kamuoyunda her zaman geniş yankı bulmaz, ama varlıkları bile denetim mekanizmasının çalıştığının bir işaretidir. Periyodik raporlama 44. madde kapsamında sürüyor. Yani süreç bitmiş değil; bir sonraki rapor dönemi için veriler toplanmaya devam ediyor.

Okulda ve belediyede neye benzer

Sözleşme ilkeleri kâğıt üzerinde kaldığında pek bir anlam ifade etmez. Asıl sınav, kurumların gündelik işleyişinde verilir. Çocuk Koruma Kanunu’nun amacında yazan “yaşama, gelişme, korunma ve katılım” kavramları, okul ve bele diye pratiğine şöyle yansımalıdır: Bir okulda disiplin kurulu toplandığında, hakkında karar verilen öğrencinin kendini sözlü veya yazılı olarak ifade etmesine izin verilmesi gerekir. 12. maddenin gereği budur. Sadece müdürün veya öğretmenin tutanağıyla işlem yapmak, o ilkeyi çiğnemek olur. Benzer şekilde, bir belediye çocuk parkı yaparken, mahallede yaşayan çocukların görüşünü almak zorunlu değilse de, bu ilkeyi hayata geçirmenin en doğrudan yoludur.

Öte yandan, 3. maddedeki “yüksek yarar” ilkesi, belediyenin imar planında okul bahçesini otoparka çevirmek istediğinde devreye girer. Karar, çocukların güvenli oyun alanına erişimini ortadan kaldıracaksa, burada idarenin “çocuk için en iyi olan nedir” sorusunu sorması şarttır. Anayasa’nın “devlet koruyucu tedbirler alır” hükmü de tam olarak böyle bir durumda anlam kazanır.

Ancak gerçek hayatta bu ilkelerin ne kadar uygulandığını gösteren, tüm Türkiye’de geçerli, tek bir merkezî rehber veya veri seti yok. Okulların veya belediyelerin çocuk katılımını nasıl işlettiğini ayrıntılı biçimde tarif eden ulusal bir mevzuat parçasına rastlanmıyor. Uygulama, büyük ölçüde kurumların inisiyatifine ve kaynaklarına bağlı.

Bu yazının sınırı: ne söyleyemeyiz

Açık olmak gerek: Bu yazı, Türkiye’nin dört ilkeyi ülke çapında eksiksiz uyguladığını iddia etmez. Eldeki kamuya açık kaynaklar, uygulamanın hangi ilde, hangi okulda ne düzeyde olduğunu ölçmeye izin verecek türden değil. Komite’ye sunulan resmî raporların içeriğine dair Türkçe, güncel ve doğrudan alıntılanabilir bir özet de şu an elimizde yok. Dolayısıyla, “Türkiye’de çocuk hakları şu seviyededir” türünden bir cümle kurmak, bu yazının sınırlarını aşar.

Yapabildiğimiz şey, normatif çerçeveyi ortaya koymak: Sözleşme ne diyor, Anayasa ve kanun bunu nasıl karşılıyor, devlet raporlama yükümlülüğünü nasıl yerine getiriyor. Gündelik hayattaki izdüşümlerini de ancak bu çerçeveden bakarak, ilkelerin “olması gereken” pratiği üzerinden tarif edebiliriz.

Sözleşme’nin o dört ilkesi, bir çocuğun hayatına dokunan her kararda sorulacak soruların listesi gibidir: Bu karar çocuklar arasında ayrım yapıyor mu? Çocuğun yüksek yararını gözetiyor mu? Onun yaşama ve gelişme hakkını koruyor mu? Çocuğa söz hakkı verildi mi? Bu sorular Diyarbakır’da bir aile mahkemesinde de, İzmir’de bir belediye meclisinde de aynıdır. Cevapların her zaman aynı olmaması, ilkeleri gereksiz kılmaz; aksine, onları daha da gerekli kılar.

Genel bilgidir; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat değişebilir, başvuru yapacağınız kurumun güncel duyurusunu esas alın.