D’Hondt Sistemi Nasıl Hesaplanır: Baraj, Bölüm Tablosu ve Büyük Listelerin Avantajı

Türkiye’de bir siyasi partinin milletvekili çıkarabilmesi için önce yüzde 7’lik ülke barajını aşması zorunludur. Barajı geçen listeler, seçim çevrelerindeki oylarıyla D’Hondt sistemine girer ve sandalyeler, bu yöntemin ürettiği bölümlerin büyüklük sırasına göre dağıtılır.

Eşik Kapıdan Kimleri Geçirir

2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu’nun 33. maddesi, genel seçimlerde ülke düzeyinde geçerli oyların yüzde 7’sini aşamayan partilerin sandalye kazanamayacağını düzenliyordu. 2022 yılındaki değişiklikle bu eşik yüzde 7’ye indirildi (TBMM Haber). Aynı madde, ara seçimlerde barajın, ara seçimin yapıldığı seçim çevrelerinde uygulanacağını da hükme bağlar. Böylece ülke genelinde yüzde 6,9’da kalan bir parti, tek bir çevrede birinci olsa dahi sandalye alamaz.

Anayasa Mahkemesi’nin “Seçim Barajları ve Siyasal Sonuçları” başlıklı çalışmasında belirtildiği gibi, ulusal düzeyde ve seçim çevresi düzeyinde eşikler söz konusudur. Ancak seçim çevresi barajına ilişkin hüküm Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilince, sistem tümüyle ulusal barajlı D’Hondt uygulamasına dönüştü (Anayasa Mahkemesi, “Sorunları Işığında Temsilde Adalet-Yönetimde İstikrar”). Seçim ittifakları ise baraj hesabında birlikte değerlendirilir: İttifakın toplam oyu yüzde 7’yi geçtiğinde, ittifak içindeki her parti kendi seçim çevresi oyuyla D’Hondt tablosuna ayrı ayrı girer (TBMM Haber). Sandık başında oyların sayım ve dökümü de hiç ara verilmeden ve herkese açık biçimde yapılır (TBMM, “Seçimlerin Temel Hükümleri…”). Yani baraj, yalnızca listeleri elemekle kalmaz; aynı zamanda hangi oyların sandalye için yarışacağını da baştan belirler.

D’Hondt Tablosu Nasıl Kurulur

Yöntem, adını Belçikalı hukukçu ve matematikçi Victor d’Hondt’tan alır (Anayasa Mahkemesi, “Seçim, Seçim Sistemleri ve Anayasal Tercih”). TBMM’nin seçim kanunlarına ilişkin yayınında “en büyük ortalamalar” sistemi olarak tanımlanır. Kural basittir: Barajı aşan her listenin bir seçim çevresinde aldığı geçerli oy, sırasıyla 1’e, 2’ye, 3’e, 4’e bölünür ve bu bölme işlemi, o çevrede çıkarılacak milletvekili sayısı kdar bölüm elde edilene dek sürdürülür. Elde edilen tüm bölümler büyükten küçüğe sıralanır; en büyük bölümden başlanarak sandalyeler dağıtılır.

2839 sayılı Kanun’un 33. maddesindeki sandalye tahsis kuralı da tam olarak bu mekaniği tarif eder (TBMM, “Seçim Kanunları”). Örneğin 5 milletvekili çıkaracak bir çevrede A partisi 150.000, B partisi 90.000, C partisi 40.000 oy alsın. Her birinin oyları 1, 2, 3, 4 ve 5’e bölündüğünde oluşan bölümler şöyle sıralanır: 150.000 (A/1), 90.000 (B/1), 75.000 (A/2), 45.000 (B/2), 50.000 (A/3), 30.000 (B/3 ve C/1 burada eşit olurdu; ancak C’nin 40.000 bölü 1’i 40.000 olduğu için A/3’ten düşüktür). En büyük beş bölüm sırasıyla A/1, B/1, A/2, B/2, A/3 olduğundan A 3, B 2 sandalye kazanır; C’nin bölümleri ilk beşe giremediği için sandalye alamaz. Bölme işlemi her çevrede bağımsız yürütülür; ulusal bir toplam yapılmaz.

Neden Büyük Listeler Avantajlı Görünür

Aynı örnek, büyük partilerin neden daha çok sandalye elde ettiğini açıkça ortaya koyar. Bölme işlemi, yüksek oy alan listelerin bölümlerini tablonun üst sıralarında daha uzun süre tutar. A’nın 150.000’lik ilk bölümünden sonra 75.000, 50.000 gibi değerler gelirken, C’nin en büyük bölümü olan 40.000, ancak A’nın üçüncü bölümüyle yarıışabilmiştir. Oysa A’nın oyu C’nin oyunun 3.75 katı olmasına rağmen, A 3 sandalye alırken C sıfırda kalmıştır. Bu, yöntemin doğal bir sonucudur: Tekrar eden bölme, küçük listelerin bölümlerini hızlа düşürürken büyük listelerin bölümleri daha uzun süre yüksek kalır. TBMM’nin seçim kanunları metninde de belirtildiği üzere, sandalye dağılımı bölümlerin karşılaştırılması esnasına dayanır; bu mekanik, oy oranları aynı kalsa da sandalye dağılımını büyükten yana eğer.

Baraj Tablonun Dışına Nasıl İter

Ulusal baraj, D’Hondt tablosuna hangi listelerin gireceğini belirlediği için, eşiğin altında kalan bir parti, seçim çevresinde ne kadar yüksek oy alırsa alsın sandalye kazanamaz. Diyelim ki D partisi ülke genelinde yalnızca yüzde 5’te kalmış, fakat belirli bir çevrede oyların yüzde 20’sini toplamış olsun. D’nin oyları baraj engeline takıldığından, o çevredeki sandalyeler yalnızca barajı aşan partiler arasında dağıtılır. 2839 sayılı Kanun’un 33. maddesindeki “yüzde 7’yi aşamayanlar kazanamaz” hükmü bu sonucu zor

Genel bilgidir; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat değişebilir, başvuru yapacağınız kurumun güncel duyurusunu esas alın.