Büyükşehir de İlçe de “Biz Bakmayız” Diyorsa: Her Hizmetin Sahibi Tek Tek Belli

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, 7. maddesinde büyükşehir belediyesinin görevlerini uzun bir listeyle sıralar. Aynı anda 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 14. maddesi, belediye hizmetlerinin vatandaşa en yakın yerde ve en uygun yöntemle sunulması gerektiğini söyler. İşte o iki cümle arasındaki gerilim, çökmüş bir kaldırım taşı için aradığınız muhatabı bile bulamamanıza yol açan asıl sebeptir. Büyükşehirlerde yaşayan milyonlarca insan, hangi belediyenin nereye baktığını bilmeden dilekçe yazıyor ve çoğu zaman cevap alamadan dosya rafta kayboluyor. Oysa mevzuat, her hizmetin sahibini net biçimde ayırmış durumda.

Büyükşehirde üst ölçek: su, ulaşım, ana yollar

Bir büyükşehirde musluktan su akmıyorsa muhatap bellidir. 5216 sayılı Kanun’un 7. maddesi, su ve kanalizasyon hizmetlerini yapmak, yaptırmak, işletmek ve işlettirmek görevini doğrudan büyükşehir belediyesine vermiştir. Aynı madde, ulaşım ana planını hazırlamak ve toplu taşımayla ilgili bütün işleri yürütmek sorumluluğunu da büyükşehir düzeyinde tanımlar. Otobüs sefer saatinden metro hattındaki arızaya kadar her şey bu başlık altındadır.

Yol konusuna gelince iş biraz karışır, ama mevzuat yine ipucu verir. Kanun metninde, mahalleleri ilçe merkezine bağlayan yolların, meydanların, bulvarların, caddelerin ve ana yolların yapım, bakım, onarım ve temizliğinden büyükşehir belediyesinin sorumlu olduğu açıkça yazılıdır. Buradan çıkan pratik sonuç şudur: Araç trafiğinin yoğun aktığı, birden fazla mahalleyi birbirine bağlayan bir caddede çukur varsa telefonu büyükşehir belediyesine açmanız gerekir. Arka sokaktaki dar, sadece o mahalleye hizmet eden yolun asfaltı dökülüyorsa orası ilçenin alanına girer. Ayrım, yolun işleviyle yapılır; sınır taşıyla değil.

Çevre sağlığı, temizlik ve katı atık hizmetleri de 5216 sayılı Kanun’un 7. maddesinde büyükşehir belediyesinin görevleri arasında sayılmıştır. Ancak burada kritik bir hüküm devreye girer: Büyükşehir belediyesi, belediye meclisi kararıyla bazı görevlerini ilçe belediyelerine devredebilir veya birlikte yapabilir. Yani sizin mahallenizdeki çöp toplama işini fiilen ilçe belediyesi yürütüyor olabilir, ama bunu büyükşehir adına ve onun yetkilendirmesiyle yapar. Zabıta ve itfaiye hizmetlerinde ise doğrudan doğruya büyükşehir yetkilidir; bu konuda tereddüt yoktur.

İlçe belediyesinde yerel temas noktaları

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 14. maddesi ilçe belediyesinin imar, su ve kanalizasyon, ulaşım, çevre sağlığı, temizlik ve katı atık gibi mahallî hizmetleri yürüteceğini sayar. İlçe belediyesinin devreye girdiği nokta, “mahallî” kelimesinde saklıdır. Büyükşehir şehrin bütününe dair omurgayı kurar; ilçe belediyesi o omurganın mahalleye, sokağa, binanın önüne kadar ulaşan son metredeki işleri yapar.

Pratik karşılığı şudur: Kaldırımınızın önündeki çöp konteynerinin yeri, parktaki bankın tamiri, pazar yerinin düzeni, küçük yeşil alanların bakımı ilçe belediyesinin masasındadır. Aynı kanun maddesi, hizmetlerin vatandaşa en yakın yerlerde sunulacağını da hükme bağlar. Kanun koyucunun amacı açıktır: Vatandaşın günlük hayatına dokunan işlerin sorumlusu, fiziken de vatandaşa en yakın yönetim birimi olan ilçe belediyesidir. Ama unutmamak gerekir ki büyükşehir sınırları içindeki ilçe belediyeleri, 5216 sayılı Kanun’un çizdiği çerçevenin dışına çıkamaz. Ne kadar mahallî olursa olsun, büyükşehir belediyesinin koordinasyon yetkisi altında hareket ederler.

İmar dosyasında iki katman nasıl çalışır

İmar en çok kafa karıştıran başlıktır. Vatandaş ruhsat için ilçeye gider, plan değişikliği için büyükşehire yönlendirilir. Bunun sebebi, TBMM’nin mevzuat sayfasındaki 5216 sayılı Kanun metninde açıkça görülür: Büyükşehir belediyesi ilçe belediyelerinin imar uygulamalarını denetler ve uygulama imar planı ile parselasyon planları büyükşehir düzeyinde ele alınır.

Dolayısıyla süreç şöyle işler: Büyükşehir, şehrin bütününü kapsayan üst ölçekli planları yapar. İlçe belediyesi, o plana uygun olarak uygulama imar planlarını hazırlar ve yürütür. Ancak ilçenin hazırladığı planlar ve parselasyon kararları büyükşehir belediye meclisinin onayından geçmek zorundadır. Yetmez. İlçe belediyelerinin bütçe ve imara ilişkin kararlarının büyükşehir belediye meclisince görüşülmesi de kanunen zorunludur. Türkiye Belediyeler Birliği’nin yayımladığı resmî yazışma kuralları kitabında da bu hiyerarşik ilişki açık biçimde yer alır.

Bu nedenle imarla ilgili bir başvurunun tek ofiste bitmesi mümkün değildir. Dilekçeniz ilçe belediyesinden girer, ama plan onayı aşamasında büyükşehire uğramadan sonuçlanmaz. Vatandaşın öğrenmesi gereken şey, başvuru kapısının ilçe belediyesi olduğu, fakat işin kaderini belirleyen merciin çoğu zaman büyükşehir belediye meclisi olduğudur.

Neden dilekçeler geri dönüyor

5216 sayılı Kanun’un 7. maddesi büyükşehir belediyesine açık bir sorumluluk daha yükler: İlçe belediyeleri arasında hizmetlerin yerine getirilmesinde uyum ve koordinasyonu sağlamak. Dolayısıyla büyükşehir belediyesi, ilçeleri denetler, aynı maddeyle bazı görevleri devredebilir, bazılarını ortak yapabilir. Bu esneklik, mahalleden mahalleye değişen hizmet modelleri yaratır.

Kâğıt üzerinde büyükşehire ait olan bir hizmet, fiilen ilçe belediyesinin ekipleriyle yürütüldüğünde, vatandaş şikâyetini büyükşehire yaptığında “orası ilçenin işi” cevabıyla karşılaşır. Tam tersi de doğrudur: İlçenin yaptığını sandığı bir iş için ilçeye başvurduğunda, ortak protokol gereği yetkinin büyükşehirde olduğu söylenir. Sonuç, vatandaş için aynıdır — dilekçe geri döner ya da cevapsız kalır.

İmar boyutunda bu daha keskindir. İlçenin verdiği bir ruhsat, büyükşehir denetimine takıldığında işlem durur. Büyükşehirin üst ölçekli planına aykırı bir uygulama yapılamaz, ama vatandaş çoğu zaman kendisine hangi planın, hangi aşamada engel çıkardığını bilemez. 5216 sayılı Kanun’un denetim ve koordinasyon hükmü, bu iki katmanlı yapıyı çalıştıran motor olduğu kadar, dilekçelerin iki kurum arasında gidip gelmesinin de yapısal sebebidir.

Doğru birime nasıl gidilir

Başvuru sırası şöyle özetlenebilir: Su ve kanalizasyon arızası, otobüs ve metro şikâyeti, ana cadde çukuru, şehir genelini ilgilendiren temizlik ve katı atık sorunları, zabıta ve itfaiye işleri — hepsi doğrudan büyükşehir belediyesine yazılır. Mahalle içi dar sokak bakımı, yerel park düzenlemesi, pazar yeri şikâyeti, apartman önü çöp konteynerinin yeri gibi günlük meselelerde kapı ilçe belediyesidir.

İmarda başvuru daima ilçeye yapılır. Ancak işin büyükşehir meclisinde görüşüleceğini baştan bilmek, sürecin neden uzadığını anlamayı kolaylaştırır. Bir diğer pratik tavsiye: Büyükşehir belediyesinin hangi hizmetleri ilçelere devrettiğini veya ortak yürüttüğünü öğrenmek için belediye meclisi kararlarına bakmak gerekir. Bu kararlar, sizin mahallenizde çöpü kimin topladığını ya da yol bakımını hangi ekibin yaptığını belirleyen asıl belgedir.

5216 sayılı Kanun’un 7. maddesi büyükşehire su, ulaşım, ana yollar, temizlik ve katı atık ile zabıta ve itfaiye görevlerini vermiştir. 5393 sayılı Kanun’un 14. maddesi ise ilçe belediyesine, bütün bu başlıkların vatandaşın ayağının dibinde yürütülmesi görevini yüklemiştir. Hangi kapıyı çalacağınız, şikâyet ettiğiniz şeyin şehrin omurgasına mı yoksa sokağınızın son metresine mi ait olduğuna bağlıdır. Dilekçeyi yanlış masaya bırakmamak için aradaki farkı bilmek yeter; mevzuat gerisini çoktan halletmiştir.

Genel bilgidir; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat değişebilir, başvuru yapacağınız kurumun güncel duyurusunu esas alın.