Sandık kurulunda kim ne yapar? Açılıştan sayıma 12 saatlik mesaide her üyenin görevi

Sandık kurulu bir başkan, altı asıl ve altı yedek üyeden oluşur. 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un 21. maddesi bu yapıyı net çizer. Günün başından sonuna kadar atılacak her adımı ise Yüksek Seçim Kurulu'nun çıkardığı genelgeler belirler. Kurul, seçmenin oyunu tam bir serbestlik ve gizlilik içinde kullanmasını sağlamakla yükümlüdür. Aynı zamanda oyların sayımı, dökümü ve tutanaklara geçirilmesi de onların işidir. Sahanın gerçeği şu: Bu görev, sandık başında geçen uzun bir mesainin sadece görünen kısmıdır. Üyeler oy verme gününden önce göreve başlar; toplantı zamanı YSK genelgesiyle kendilerine bildirilir.

Başkan ve bina sorumlusu: düzen yetkisi kimde?

Sandık çevresinde düzenin sağlanması sandık kurulu başkanının sorumluluğundadır. Burası tartışmasız. Ancak sandık alanına adım attığınız anda yetki zinciri değişir. Sandık alanında düzeni sağlama yetkisi bina sorumlusuna aittir. YSK'nın 135 sayılı genelgesi bu ayrımı tereddüde yer bırakmayacak biçimde yapar. Peki bina sorumlusu yoksa ne olacak? O zaman en küçük numaralı sandık kurulu başkanının görevlendirdiği bir üye bu yetkiyi devralır. Pratikte bu, okul koridorlarında koşturan bir öğretmenin ya da apartman görevlisinin sandık alanına giriş çıkışı kontrol ettiği anlamına gelmez. Yetki kağıt üzerinde net, uygulamada ise sandık kurulu başkanları çoğu zaman bu ayrımı bilmeden hareket eder. Oysa genelge açık: Başkan sandığın hemen çevresinden sorumludur, bina sorumlusu ise tüm sandık alanından.

Oy verme anında kurulun aldığı kararlar bağlayıcı mı?

Kurul, oy verme işleri hakkında ileri sürülen şikâyet ve itirazları inceleyip karara bağlar. Aldığı kararları tutanak defterine geçirir ve altını imzalar. YSK'nın 1129 sayılı kararı bu yetkinin sınırlarını belirler. Aynı karara göre sandık kurulu, sandık kurulu tutanak defteri ile gerekli diğer tutanakları düzenler ve altını imzalar. Burayı yanlış anlamamak gerekiyor: Sandık kurulu sadece oy verme anında değil, tüm gün boyunca kesintisiz bir idari işlem yürütür. Seçmenin oyunun gizliliği ve serbestliği ilkesi lafta kalmaz; kurul üyeleri oy kabininin konumundan başlayarak sayım bitene kadarki her detayı gözetir. Bir itirz geldiğinde kurul, olay yerinde bir mahkeme gibi davranır: dinler, tartışır, karar verir. Bu karar anında kesindir ama nihai değildir.

Tutanak ve itirz zinciri nasıl işler?

Sandık kurullarının kararlarına, oyların sayım ve dökümüne, tutanakların düzenlenmesine ilişkin iş ve işlemlere karşı ilçe seçim kuruluna itiraz edilebilir. YSK'nın 2018 tarihli genelgesi bu yolun açık olduğunu gösterir. Sandık sonuç tutanağının birer sureti, talep eden siyasi parti ve bağımsız adayların müşahitlerine sandık kurulu başkanı ve üyelerince imzalanıp mühürlendikten sonra verilir. İşin burası kritiktir: imzalar tamamlanmadan dağıtılan suret hükümsüzdür. Kurulların oluşumuna, işlemlerine ve kararlarına karşı yapılan itirazları inceleyip karara bağlama yetkisi YSK düzenlemelerinde açıkça yer alır. 425 sayılı karar özeti bu yetkinin kapsamını ortaya koyar. Bir tutanak düşünün: altı imza, bir mühür, ve olası bir itiraz şerhi. Bu kağıt sandıktan çıkar, ilçeye gider, oradan il seçim kuruluna, gerekirse YSK'ya uzanan bir belge zincirinin ilk halkasıdır.

Müşahit ne yapar, ne yapamaz?

Müşahit sandık kurulunun parçası değildir. Dışarıdan izler, karar vermez, oy verme işlemine müdahil olamaz. Anadolu Ajansı'nın teyit sözlüğünde de belirtildiği gibi, müşahit siyasi parti veya bağımsız adayın gözlemcisidir. YSK'nın 135 sayılı genelgesi sandık çevresinde düzenin sağlanması yetkisini başkana, sandık alanındakini ise bina sorumlusuna vererek müşahidin rolünü net biçimde sınırlar: düzen kurucu değil, izleyici. Müşahitin elinde somut tek belge, sandık sonuç tutanağının imzalı ve mühürlü suretidir. Bu suret olmadan sandıktan ayrılmak, siyasi partiler açısından ileride yapılacak bir itirazın belgesini kaybetmek anlamına gelir. O yüzden müşahitler için kural basit: tutanağı al, imzaları kontrol et, çık.

Eksik kalan teknik sıra

Buraya kadar anlattıklarımız mevzuatın açıkça yazdıkları. Ama sandık başında geçen bir günün tam akışı, yani kımlık kontrolü, pusula mühürleme, oy verme kabinine giriş sırası, sandığın mühürlenmesi, oy vermenin bitişi ve sayım-dökümü adımlarının dakika dakika sıralanışı, ne 298 sayılı Kanun'da ne ulaşabildiğimiz YSK genelgelerinde tek bir tam liste olarak yazılı. Bu adımlar çeşitli genelgelere dağılmış durumda. İtirrazların hangi deftere yazıldığı, müşahitlerin hangi anlarda sandık başında bulunabileceği, üyelerin nasıl seçildiğine dair bildirim süreleri ve açılıştaki sandık mührü, sayım döküm cetveli, oy torbası gibi teknik detayların tam mevzuat karşılıkları için YSK genelgelerinin ilgili maddelerine doğrudan bakmak gerekiyor. Kurumun yayınladığı broşürlerde bu akış özetleniyor ama madde madde yasal dayanak her zaman aynı netlikte sunulmuyor. Bu boşluk, sahada çalışan üyeler için en büyük sorun kaynaklarından biri. Eğitimsiz bir sandık kurlu üyesi, genel kültürle hareket eder; oysa burada aranan şey genel kültür değil, tam metin bilgisidir.

Sandık kurulu kararları ve tutanakları, sandıktan ilçe seçim kurulana uzanan resmi bir kayıt zincirinin ilk ve belki de en belirleyici halkasını oluşturur. Bir itirz varsa o tutanağa geçer, oradan ilçeye taşınır. Zincir sandıkta başlar. O yüzden sandık kurulunda geçen her saatin bir karşılığı vardır: ya tutanağa giren bir rakam, ya imza, ya da bir itirazın ilk cümlesi.

Genel bilgidir; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat değişebilir, başvuru yapacağınız kurumun güncel duyurusunu esas alın.